बाष्पीभवन ही द्रवाचे वायूमध्ये रूपांतर करण्याची भौतिक प्रक्रिया आहे. सर्वसाधारणपणे, बाष्पीकरण यंत्र (इव्हॅपोरेटर) ही एक अशी वस्तू आहे जी द्रव पदार्थाचे वायू अवस्थेत रूपांतर करते. उद्योगात मोठ्या संख्येने बाष्पीकरण यंत्रे आहेत आणि प्रशीतन प्रणालीमध्ये (रेफ्रिजरेशन सिस्टीम) वापरला जाणारा बाष्पीकरण यंत्र हा त्यापैकीच एक आहे. बाष्पीकरण यंत्र हा प्रशीतनाच्या चार प्रमुख घटकांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. कमी तापमानात संघनित झालेला द्रव बाष्पीकरण यंत्रामधून जातो, बाहेरील हवेसोबत उष्णतेची देवाणघेवाण करतो, त्याचे बाष्पीभवन होते आणि उष्णता शोषली जाते, ज्यामुळे प्रशीतनाचा परिणाम साधला जातो. बाष्पीकरण यंत्र मुख्यत्वे उष्णता कक्ष (हीटिंग चेंबर) आणि बाष्पीभवन कक्ष (इव्हॅपोरेशन चेंबर) यांनी बनलेले असते. उष्णता कक्ष द्रवाला बाष्पीभवनासाठी आवश्यक उष्णता पुरवतो आणि द्रवाला उकळण्यास व बाष्पीभवन होण्यास प्रोत्साहन देतो; तर बाष्पीभवन कक्ष वायू-द्रव या दोन अवस्थांना पूर्णपणे वेगळे करतो.
तापविण्याच्या कक्षात तयार होणाऱ्या वाफेत मोठ्या प्रमाणात द्रवरूप फेस असतो. अधिक जागा असलेल्या बाष्पीभवन कक्षात पोहोचल्यानंतर, हे द्रव स्व-संघननाने किंवा डिमिस्टरच्या क्रियेद्वारे वाफेपासून वेगळे केले जातात. सामान्यतः डिमिस्टर बाष्पीभवन कक्षाच्या वरच्या बाजूला असतो.
कार्यकारी दाबानुसार बाष्पीकरण यंत्राचे तीन प्रकारांमध्ये विभाजन केले जाते: सामान्य दाब, दाबयुक्त आणि दाबविरहित. बाष्पीकरण यंत्रामधील द्रावणाच्या हालचालीनुसार, त्याचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाऊ शकते: ① अभिसरण प्रकार. उकळणारे द्रावण उष्णता कक्षामध्ये उष्णता पृष्ठभागावरून अनेक वेळा जाते, जसे की केंद्रीय अभिसरण नळी प्रकार, हँगिंग बास्केट प्रकार, बाह्य उष्णता प्रकार, लेविन प्रकार आणि सक्तीचे अभिसरण प्रकार. ② एकमार्गी प्रकार. उकळणारे द्रावण उष्णता कक्षामध्ये अभिसरण प्रवाहाशिवाय उष्णता पृष्ठभागावरून एकदाच जाते, म्हणजेच, सांद्रित द्रव बाहेर टाकला जातो, जसे की रायझिंग फिल्म प्रकार, फॉलिंग फिल्म प्रकार, स्टिरिंग फिल्म प्रकार आणि केंद्रापसारक फिल्म प्रकार. ③ थेट संपर्क प्रकार. उष्णता हस्तांतरित करण्यासाठी उष्णता माध्यम द्रावणाच्या थेट संपर्कात असते, जसे की निमज्जन ज्वलन बाष्पीकरण यंत्र. बाष्पीभवन उपकरणाच्या कार्यादरम्यान, मोठ्या प्रमाणात उष्णता वाफ वापरली जाते. उष्णता वाफेची बचत करण्यासाठी, बहु-परिणामी बाष्पीभवन उपकरण आणि बाष्प पुनर्संपीडन बाष्पीकरण यंत्र वापरले जाऊ शकते. बाष्पीकरण यंत्रांचा वापर रासायनिक, लघु उद्योग आणि इतर क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
वैद्यकीय क्षेत्रात वापरल्या जाणाऱ्या वाष्पीकरण यंत्रामध्ये, बाष्पशील श्वसन भूल औषधे सामान्य तापमानाला द्रव अवस्थेत असतात. वाष्पीकरण यंत्र बाष्पशील भूल औषध द्रवाचे प्रभावीपणे वायूमध्ये रूपांतर करू शकते आणि बाहेर पडणाऱ्या भूल औषधाच्या बाष्पाची सांद्रता अचूकपणे नियंत्रित करू शकते. भूल औषधांच्या बाष्पीभवनासाठी उष्णतेची आवश्यकता असते आणि बाष्प्पीकरण यंत्राच्या सभोवतालचे तापमान हे बाष्पशील भूल औषधांच्या बाष्पीभवनाचा दर निश्चित करणारा एक प्रमुख घटक आहे. आधुनिक भूल यंत्रांमध्ये तापमान-प्रवाह भरपाई करणाऱ्या बाष्पीभवकांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो, म्हणजेच, जेव्हा तापमान किंवा ताज्या हवेचा प्रवाह बदलतो, तेव्हा एका स्वयंचलित भरपाई यंत्रणेद्वारे बाष्पशील श्वसन भूल औषधांच्या बाष्पीभवनाचा दर स्थिर ठेवला जातो, जेणेकरून बाष्पीभवकातून बाहेर पडणाऱ्या श्वसन भूल औषधांची सांद्रता स्थिर राहील याची खात्री करता येते. वेगवेगळ्या बाष्पशील श्वसन भूल देणाऱ्या औषधांचे उत्कलन बिंदू आणि संतृप्त बाष्प दाब यांसारखे भौतिक गुणधर्म भिन्न असल्यामुळे, प्रत्येक बाष्पीकरण यंत्रात (व्हेपोरायझर) औषधानुसार विशिष्टता असते, जसे की एनफ्लुरेन बाष्पीकरण यंत्र, आयसोफ्लुरेन बाष्पीकरण यंत्र इत्यादी, जे एकमेकांसोबत सामान्यपणे वापरले जाऊ शकत नाहीत. आधुनिक भूल यंत्रांमधील बाष्पीकरण यंत्रे बहुतेकदा भूल देण्याच्या श्वसन परिपथाच्या (ॲनेस्थेसिया ब्रीदिंग सर्किट) बाहेर ठेवलेली असतात आणि ती एका स्वतंत्र ऑक्सिजन प्रवाहाशी जोडलेली असतात. बाष्पीभवन झालेले श्वसन भूल देणाऱ्या औषधाचे बाष्प, रुग्णाने श्वासावाटे आत घेण्यापूर्वी मुख्य हवेच्या प्रवाहात मिसळले जाते.
